را ممكن دانسته‌اند كه پذيرش آنها مستلزم بىاعتبار دانستن مشاهدات است . پاسخ رهبر اشاعره و برترين دانشمند متأخر ايشان ، فخر الدين رازى ، بسيار شگفت‌انگيز است : « جايز است خداوند در آهن گداخته ، هنگام خروج از آتش ، سردى ايجاد كند و بدين سبب سوزش آن احساس نشود . نور و رنگى نيز كه در آتش ديده مىشود ممكن است به خواست خدا در جسم سرد پديد آيد . » « 1 » فخر رازى موضوع بحث را فراموش كرده است . مورد اختلاف اين است كه انسان سالم جسم بسيار داغى را در شدت حرارت آن لمس كند و حرارت را احساس نكند . ياران رازى چنين حالتى را مجاز مىدانند . آيا پاسخ فخر در اينجا به راستى پاسخ است ؟ وجود علت تامهء رويت نيست « 2 » اشاعره در اين مقام با همه خردمندان مخالفت ورزيده‌اند و رأيى را برگزيده‌اند كه با امور بديهى متناقض است ؛ آنان وجود را علت مرئى بودن شىء « 3 » دانسته‌اند و رويت هر موجود مكانى يا غير مكانى را جايز پنداشته‌اند ، خواه آن موجود روياروى بيننده قرار گيرد يا نگيرد . بدينسان اشعريان ديدن كيفيات نفسانى مانند دانش ، اراده ، نيرو ، لذت و كيفيات غير نفسانى نامرئى چون بو ، طعم ، صدا ، گرما و سرما را ممكن مىدانند . ترديدى نيست كه اين انديشه گردنكشى در برابر بديهيات است . هر خردمندى

--> ( 1 ) . فضل بن روزبهان ، به اين مطلب استناد كرده است با آنكه از موضوع بحث بيرون است . ( 2 ) . تمهيد مقدمه براى نفى رويت حق به چشم سر . اشاعره هر موجودى را مرئى مىدانستند : « بايد دانست كه قديم ، ديده مىشود و ديدار او به ديدگان جايز است ؛ زيرا آنچه ناديدنى است بىوجود است چون معدوم ؛ و هر چه موجود است ديدنى است چون ديگر موجودات . » ( م ) التبصير في الدين و تمييز الفرقه الناجيه عن فرق الهالكين ، اسفراينى ، به كوشش محمّد زاهد بن الحسن الكوثرى ، مكتبه خانجى ، مصر ، 1374 م ، ص 138 . ( 3 ) . شرح عقايد و حاشيه كستلى - ص 103 و ترغيب العباد الى طريق الرشاد - ص 43 .